پروفیسور محمد حسن کاکر
د افغانستان تر ټولو نامتو مورخ. د لسو زیاتو ارزښتناکو کتابونو لیکوال. د افغان خلکو د تاریخ، کلتور او فکري میراث ساتونکی — پښتو، دري او انګلیسي ژبو کې.
د پوهاند محمد حسن کاکړ ژوند او کار
پوهاند محمد حسن کاکړ د ۱۹۲۰م کال په وروستیو کې د افغانستان د لغمان ولایت په ډیوې کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. د لیسانس دوره یې په کابل پوهنتون کې بشپړه کړه، تاریخ یې لوست. له لندن پوهنتون څخه یې په فلسفه کې ماسټري واخیسته، بیا یې له یاد پوهنتون څخه په تاریخي فلسفه کې خپله دوکتورا بشپړه کړه. نوموړی په پرنسټون (۱۹۷۱-م۱۹۷۳) او هارورډ (۹۷۳-م۱۹۷۶) پوهنتونونو کې د فولبرایټ همکار مېلمه و چې هلته یې څېړنو ته دوام ورکړ او د خپلې دوکتورا ډیزرټیشن یې ولیکه.
په (۱۹۸۲م) کې چې پوهاند کاکړ د کابل پوهنتون د تاریخ څانګې استاد او رئیس و، د شوروي اتحاد له یرغل سره د مخالفت په وجه زنداني شو او کابو پنځه (۵) کلونه یې په زندان کې تېر کړل. د بښنې نړیوال سازمان له لوري د (وجدان زنداني) په نوم یاد او زنداني کېدل یې د نړېوالې ټولنې له لوري په پراخه کچه وغندل شول او همداراز د کمونیست پلوي رژیم له لوري د روڼ آندو، عالمانو او سیاسي فعالانو د زنداني کېدو پر وړاندې د اعتراض سبب هم شو.
د بښنې نړېوال سازمان، د قلم نړېوال سازمان، او د اروپا او شمالي امریکا د پوهانو او د بشري حقونو فعالانو او له هغې ډلې له هارورډ پوهنتون څخه د پروفیسور جوزف فلیچر له لوري د فشارونه په پایله کې، کاکړ له ناعادلانه بند څخه را خلاص شو او په ۱۹۸۸م کال کې له خپلې کورنۍ سره پېښور ته لاړ. په پېښور کې د آزاد افغانستان د لیکوالو له ټولنې سره یو ځای شو، د شنونکي په توګه یې کار پیل کړ او د افغانستان د سیاسي بدلونونو په باب يې پراخې لیکنې وکړې. هغه (په تبعید کې) د افغانستان د پوهنتونونو د استادانو د ټولنې د لومړني رئیس په توګه وټاکل شو او په (۱۹۸۹م) کال کې یې له خپلې کورنۍ سره متحده ایالاتو ته مهاجرت وکړ او په کلیفورنیا کې یې هستوګنه پيل کړه.
په متحده ایالاتو کې د هغه کار، د افغانستان له حالاتو څخه پر خبرتیا متمرکز و. ده د خپل هېواد د هېښنده پېښو په هکله څو آثار ولیکل او خپاره یې کړل. ده له نورو پیاوړیو افغانانو سره، په افغانستان کې د یوه استازي دولت جوړولو لپاره، یو خوځښت تاسیس کړ او د څه وخت لپاره د هغه رئیس و. پوهاند کاکړ په ۱۹۸۹م کال کې د هونولولو په ختیځ او لویدیځ مرکز کې د خپلو خاطراتو د لیکلو لپاره بسپنه ترلاسه کړه. د دې پرځای، نوموړي پر افغانستان باندې د شوروي اتحاد د یرغل د سیاسي تاریخ په هکله پر یوه علمي اثر کار پیل کړ چې په (۱۹۹۵م) کال کې د کلیفورنیا پوهنتون له لوري خپور شو.
دکتور کاکړ وروسته په سان دییګو کې د کلیفورنیا په پوهنتون کې مېلمه استاد شو او هلته یې تاریخ تدریس کاوه. دکتور کاکړ په بېلابېلو تاریخي، سیاسي او ټولنیزو برخو کې په پښتو، دري او انګریزي ژبو، په لسګونو آثار لیکلي دي چې ځیني کتابونه یې له انګریزي نه پښتو کړي دي. نوموړي د خپل عمر په وروستیو کلونو کې د غربي فیلسوفانو د افکار او نظریاتو ژباړې وکړې چې د افغان ځوانانو په روزنه کې یې ونډه درلوده.
نوموړي دغه راز د نړۍ په معتبرو ژورنالونو لکه د نړۍ مډرن دایره المعارف، وال سټریټ ژورنال، د منځني ختیځ د مطالعاتو نړېوالې مجلې او د آسیا ټولنې په خپرونو کې څو مقالې چاپ کړې. هغه د وینې له سرطان سره تر مبارزې وروسته، د ۸۷ کلونو په عمر په سانفرانسیسکو کې وفات شو او جنازه یې د لغمان په سرخکانو سیمه کې د ده ټاټوبي ته نږدې، خاورو ته وسپارل شوه.
د پروفیسور محمد حسن کاکر د کار محورونه
د پنځوس کلونو زیاتو علمي کارونو په اوږدو کې، د پروفیسور کاکر کار پر شپږو سره تړلو برخو متمرکز و چې یوځای د افغانستان د تاریخ جامع انځور وړاندې کوي.
سیاسي او ډیپلوماتیک تاریخ
د افغاني دولتداۍ مکانیزمونه، د واک کارول، او د ۱۸ تر ۲۰مې پیړۍ پورې د بریتانیا، روسیې او ګاونډیو قدرتونو سره پیچلې ډیپلوماتیکې اړیکې.
حکومت او ټولنه
د افغاني ټولنې جوړښت، قبیلوي اړیکې، اداري مؤسسو پراختیا، او د مرکزي واک او محلي خپلواکۍ ترمنځ متقابل عمل بېلابېلو تاریخي دورو کې.
مقاومت او جګړه
د بهرني اشغال پر وړاندې د افغاني مقاومت تاریخ — تر ټولو جامع د ۱۹۷۹–۸۹ کلونو د شوروي اشغال ته ځواب — چې د لومړیني سرچینو له لارې وڅیړل شو.
اساسي قانون او سیاسي اصلاحات
د افغانستان پرله پسې مشروطیت غورځنګونه او د سیاسي نوسازۍ هڅې، خپل تاریخي شرایطو کې وڅیړل شوې او د دوی د پایښت اهمیت ارزول شوی.
ژباړه او فلسفه
د لوېدیځ فلسفي او علمي کلاسیکو ژباړه پښتو او دري ته، چې نړیوال فکري دودونه د افغان لوستونکو لپاره خلاص کړل.
سوله او روغه جوړه
د افغانستان د جګړې تکرارشوني دورو تاریخي لیدترلیدې او د پایداره سولې لپاره اړین شرایط — هغه موضوع چې د هغه د وروستۍ لیکنې لسیزې او عامه ښکیلتیا یې راپاروله.
هغه رڼا چې نه مړه کیږي
د پروفیسور کاکر میراث د چاپ شویو پاڼو نه ورهاخوا تیریږي. په هغه هیواد کې چې تاریخي اسناد یې د جګړو او سیاسي بدلونونو له امله بارها له منځه تللي، د هغه دقیق علمي کار هغه روایتونه وساتل چې کیدای شوای بشپړ له منځه تللي وای.
د هغه پریکړه چې پر درو ژبو — انګلیسي، پښتو او دري — ولیکي، هوښیارانه او لرلید لرونکې وه. دا ژوره باور انعکاساوه چې د افغانستان تاریخ، د توکم یا ژبني شاليد پرته، ټولو افغانانو او هم نړۍ ته اړه لري. دا درېژبی ژمنتیا اوس هم د کاکر د تاریخ بنسټ لارښود اصل دی.
د کمونیستي رژیم لخوا د هغه بندیتوب، په متناقض ډول، د هغه نفوذ ثابتوونکی و. واکمنانو پوهیدل چې د هغه لیکنې دا ځواک لري چې افغانان د خپل ځان او خپل تاریخ پیژندنه بدله کړي — او له همدې ځواک ویریدل. د هغه د خپلو مواضعو نه پرېښودل، حتی د بندیتوب پرمهال، د هغه اخلاقي او فکري واک شخصیت نور هم ټینګ کړ.
پروفیسور کاکر تر ټولو دقیق او صادق مورخ و چې افغانستان تاکنون لرلی. د هغه کار یوازې تحقیق نه دی — بلکې د افغانستان د هر راتلونکي دولت لپاره بنسټیزه ډبره ده.
هغه موږ ته وښود چې د مورخ دنده د حقیقت پر وړاندې ده، نه د واکمنانو پر وړاندې. دا درس چې هغه یې تدریس کړ هر دانشجو یاد لري.
د هغه پښتو ته د لوېدیځ فلسفې ژباړه د افغان ځوانانو لپاره هغه ډالۍ وه چې بل هیچا نه شوای ورکولی. هغه د لوستونکو یوې نسل ته یوه بشپړه نړۍ پرانیستله.
د کاکر د تاریخ بنسټ ۲۰۱۵ کال کې د پروفیسور کاکر ماموریت ادامه ورکولو لپاره جوړ شو — د افغانستان تاریخي ریکارد ساتل او د نړۍ سره شریکول.
د بنسټ په اړه →انځورونه او بصري آرشیف
ریښتیني تاریخي انځورونه به ډیر ژر شتون ولري — پورته د ځای نیوونکو ټایلونه ښودل شوي دي.