محمد حسن کاکر در سال 1927 میلادی در روستای دیوه ولایت لغمان افغانستان به دنیا آمد و تحصیلات لسانس خود را در رشتۀ تاریخ در پوهنتون کابل تکمیل کرد.
وی از پوهنتون لندن ماستری فلسفه گرفت که بعداً از همینجا دکتورای فلسفۀ تاریخ را نیز گرفت. وی در پوهنتون پرینستون (73-1971) و پوهنتون هاروارد (76- 1973) همکار مهمان فولبرایت بود که در آنجا تحقیقات را ادامه داد و پایاننامۀ دکتورای خود را تکمیل کرد.
در سال 1982، وی استاد و رئیس بخش تاریخ پوهنتون کابل بود که به دلیل مخالفت با حملۀ شوروی بر افغانستان، در حدود پنج سال زندانی شد. از سوی سازمان جهانی عفو بینالملل به عنوان «زندانی وجدان» معرفی و زندانی شدناش از سوی جامعۀ جهانی محکوم شد. این امر باعث اعتراضات به دلیل زندانی شدن سیستماتیک روشنفکران، دانشمندان و فعالان سیاسی علیه رژیم کمونیستی شد. فشارهای وارد شده توسط عفو بینالمللی، انجمن بینالمللی قلم، دانشمندان و فعالان حقوق بشر در اروپا و آمریکای شمالی، از جمله پوهاند فقید جوزف فلیچر از پوهنتون هاروارد، در نهایت باعث شد که داکتر کاکر از حبس ناعادلانه آزاد گردد. او در سال 1988 با خانوادهاش به پاکستان مهاجرت کرد.
وی در زمان حضورش در پیشاور به اتحادیۀ نویسندگان افغانستان آزاد پیوست و در آنجا به عنوان تحلیلگر کار کرد، به طور گسترده در مورد تحولات سیاسی در داخل افغانستان نوشت. وی به عنوان اولین رئیس انجمن اساتید پوهنتونهای افغانستان (در تبعید) انتخاب شد. در سال 1989 با خانوادهاش به ایالات متحده امریکا مهاجرت کرد و در کالیفورنیا اقامت گزید. در ایالات متحده، کار وی متمرکز بر آگاهی از اوضاع افغانستان بود. وی در مورد وضعیت حزنانگیز و ویرانگر کشورش چندین اثر نوشت و منتشر کرد. وی با دیگر افغانهای برجسته، جنبش یک دولت نماینده در افغانستان، را بنیان نهاد و برای مدتی به عنوان رئیس آن انتخاب شد. در سال 1989، وی کمک مالی برای نوشتن خاطراتش در مرکز شرق و غرب در هونولولو، هاوایی دریافت کرد. در عوض، وی بر یک اثر علمی در مورد تاریخ سیاسی حملۀ شوروی به افغانستان تمرکز کرد که توسط پوهنتون کالیفورنیا در سال 1995 منتشر شد.
داکتر کاکر بعداً برای تدریس تاریخ استاد مهمان در پوهنتون کالیفورنیا، سن دییگو شد. داکتر کاکر بیش از ده کتاب در زمینههای گوناگون تاریخی، سیاسی و اجتماعی به زبانهای دری، پشتو و انگلیسی تألیف کرد. داکتر کاکر تعدادی از کتابها را از انگلیسی به پشتو ترجمه کرده است. وی سالهای پایانی عمر خود را با نوشتن و برگردانی در مورد افکار و اندیشههای فیلسوفان غربی به زبان پشتو، بخاطر آموزش جوانان افغان گذراند. این آثارنمونههای ممتاز ترجمۀ آثار کلاسیک علمی به پشتوست. وی همچنین چندین مقاله در مجلات معتبری مانند دایره المعارف مدرن جهان، وال استریت ژورنال، مجلۀ بینالمللی مطالعات خاورمیانه و انجمن آسیا منتشر کرد.
وی پس از مبارزه با سرطان خون، در سن 87 سالگی در سانفرانسیسکو کالیفورنیا درگذشت و جنازه وی در نزدیکی زادگاهش در سرخکان ولایت لغمان به خاک سپرده شد. از ایشان همسرش مریم؛ دو پسر، کاوون و سباوون؛ سه دختر، پلوشه، وږمه و خوږه؛ و نیز چندین نواسه به یادگار ماندهاند.
محورهای کاري
در طول بیش از پنجاه سال پژوهش، کار پروفیسور کاکر بر شش حوزه به هم پیوسته متمرکز بود که با هم تصویر جامعی از تاریخ افغانستان ارائه میدهند.
تاریخ سیاسی و دیپلماتیک
مکانیزمهای دولتداری افغانی، اعمال قدرت، و روابط دیپلماتیک پیچیده با بریتانیا، روسیه و قدرتهای همسایه از قرن ۱۸ تا ۲۰.
حکومت و جامعه
ساختار جامعه افغانی، روابط قبیلهای، توسعه نهادهای اداری، و تعامل میان اقتدار مرکزی و استقلال محلی در دورههای مختلف تاریخی.
مقاومت و درگیری
تاریخ مقاومت افغانستان در برابر تجاوز خارجی — بهویژه پاسخ به اشغال شوروی در ۱۹۷۹–۸۹ — بررسی شده از طریق منابع اولیه و روایات دست اول.
اصلاحات قانون اساسی و سیاسی
جنبشهای پیدرپی مشروطیت افغانستان و تلاشها برای نوسازی سیاسی، بررسی شده در بستر تاریخیشان و ارزیابی اهمیت پایدار آنها.
ترجمه و فلسفه
ترجمه تخصصی آثار کلاسیک فلسفی و علمی غربی به پشتو و دری، که سنتهای فکری جهانی را برای خوانندگان افغان گشود.
صلح و آشتی
دیدگاههای تاریخی درباره چرخههای تکرارشونده درگیری در افغانستان و شرایط لازم برای صلح پایدار — موضوعی که دهه آخر نویسندگی و مشارکت عمومی او را به حرکت درآورد.
نوری که خاموش نمیشود
میراث پوهاند کاکر فراتر از آثار منتشرشدهٔ او است. او از طریق چندین دهه تحقیقات دقیق، تدریس و نگارش، در ایجاد و تقویت بنیادهای تاریخنگاری حرفهای و علمی در افغانستان نقش مهمی ایفا کرد. آثار او روشهای نوین پژوهش تاریخی را معرفی نمود، رویدادهای مهم تاریخ سیاسی افغانستان را ثبت کرد و منابع ارزشمندی را برای محقیقین فراهم ساخت.
تصمیم حسن کاکر برای نوشتن به سه زبان انگلیسی، پشتو و دری، بازتابدهنده دیدگاه او بود که آثارش و تاریخ افغانستان متعلق به همه افغانها و , فراتر از افغانستان است. او علاوه بر نوشتههای تاریخ، در زمینههای ادبی، اجتماعی و اخلاقی نیز قلم زد و با ترجمه اندیشههای فلسفی و اخلاقی برای خوانندگان افغان، زمینه رشد دانش، گفتوگو و تفکر انتقادی را فراهم ساخت.
در برابر تعارض نظامی اتحاد شوروی زندانی شدن حسن کاکر توسط رژیم کمونیستی، بازتابدهنده نفوذ و اهمیت علمی او بود. آن ها دریافتند که نوشتههای او توانایی شکلدهی در درک افغانها از تاریخ، هویت و جامعهشان را دارد و از تأثیر اندیشههای او هراس داشتند. ایستادگی او در برابر فشارها و خودداری از کنار گذاشتن اصول فکریاش، حتی در دوران زندان، جایگاه او را بهعنوان دانشمندی با شجاعت، صداقت و اقتدار اخلاقی و علمی استوارتر ساخت.
Professor Kakar was the most rigorous and honest historian Afghanistan has ever produced. His work is not just scholarship — it is a foundation stone for any future Afghan state.
He taught us that a historian's duty is to the truth, not to the powerful. That lesson has stayed with every student he ever taught.
His translations of Western philosophy into Pashto were a gift to Afghan youth that no one else could have given. He opened an entire world to a generation of readers.
بنیاد تاریخ کاکر در سال ۲۰۱۵ تأسیس شد تا دیدگاه و رسالت محمد حسن کاکر را ادامه دهد؛ رسالتی که بر حفظ، تحقیق و معرفی تاریخ افغانستان استوار بود. این بنیاد از طریق حمایت از تحقیقات تاریخی، نشر آثار علمی، ترجمه متون مهم و فراهمسازی دسترسی به منابع تاریخی، تلاش میکند گذشته افغانستان را با نسلهای امروز و آینده پیوند دهد.
درباره بنیاد →